ทุกปีตัวเลข 200–300 ล้านบาทถูกพูดถึงราวกับเป็นรายได้ของจังหวัด แต่ไม่มีใครตอบได้ว่าเงินก้อนนั้นไปหยุดอยู่ที่กระเป๋าใคร

งานมหัศจรรย์งานช้างสุรินทร์ ครั้งที่ 66 กำลังจัดอยู่ระหว่างวันที่ 14–25 พฤศจิกายน 2569 รวม 12 วัน วันนี้เป็นวันที่สามของงาน การแสดงช้างใหญ่จะมีขึ้นสุดสัปดาห์นี้ คือ 21–22 พฤศจิกายน และงานช้างแฟร์ที่สนามกีฬาศรีณรงค์เปิดให้เข้าชมฟรีเป็นปีแรก

ดังนั้นบทความนี้จึงยังไม่ใช่การสรุปผลของงานปี 2569 แต่คือการย้อนดูตัวเลขของงานปี 2566 ซึ่งเป็นชุดข้อมูลทางการล่าสุดที่เผยแพร่แล้ว เพื่อให้รู้ว่าตัวเลขที่เราจะได้ยินอีกครั้งหลังปิดงานปีนี้ ควรอ่านอย่างไร

ตัวเลขที่มักถูกยกขึ้นมาคืองานนี้สร้างเงินสะพัดหลัก 200 ล้านบาท คำถามที่ควรถามให้จบคือ เงินก้อนนั้นอยู่ตรงไหน และใครเป็นคนจ่าย

เริ่มจากตัวเลขที่บวกกันไม่ลงก่อน

รายงานการติดตามและประเมินผลของสำนักงานสถิติจังหวัดสุรินทร์ ครั้งที่ 63 ปี 2566 ระบุว่ามีผู้มาเที่ยวชมงานประมาณ 193,436 ราย และมีค่าใช้จ่ายเฉลี่ยต่อคนประมาณ 1,308 บาท

รายงานสำนักงานสถิติจังหวัดสุรินทร์ ครั้งที่ 63 หน้า 14 ระบุประมาณได้ 292 ล้านบาท และผู้มาเที่ยว 193,436 ราย
ภาพที่ 1 — รายงาน สถจ.สุรินทร์ ครั้งที่ 63 หน้า 14: “ประมาณได้ 292 ล้านบาท จำนวนผู้มาเที่ยวชมงานมหัศจรรย์งานช้างสุรินทร์ ประมาณ 193,436 ราย”

ลองคูณสองจำนวนนี้ดู: 193,436 คูณ 1,308 ได้ประมาณ 253 ล้านบาท

รายงานหน้า 17 แจกแจงค่าใช้จ่าย 4 หมวด เฉลี่ยต่อคน 1,308 บาท
ภาพที่ 2 — หน้า 17 ของรายงานฉบับเดียวกัน: ค่าใช้จ่ายเฉลี่ยต่อคน 1,308 บาท แยกเป็นค่าอาหาร 548 บาท ค่าของฝาก 680 บาท ค่าน้ำมัน 460 บาท ค่าที่พัก 1,475 บาท และ “ค่าใช้จ่ายอื่น ๆ” 739 บาท

แต่รายงานฉบับเดียวกันสรุปว่ามูลค่าทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นจากการจัดงานอยู่ที่ประมาณ 292 ล้านบาท โดยอ้างการประเมินของ ททท. สำนักงานสุรินทร์

และที่หน้า 37 ของรายงานเล่มเดียวกัน มีประโยคเดียวกันเกือบทุกคำ แต่ตัวเลขกลับเป็น 232 ล้านบาท

รายงานหน้า 37 ประโยคเดียวกับหน้า 17 แต่ระบุ 232 ล้านบาท
ภาพที่ 3 — หน้า 37: ประโยคเดียวกับภาพที่ 2 แต่ลงท้ายด้วย “ซึ่งประมาณได้ 232 ล้านบาท”

แปลว่าในรายงานทางการเล่มเดียว มีตัวเลขมูลค่าทางเศรษฐกิจอย่างน้อยสามตัว คือ 253 ล้านบาทที่คำนวณได้จากค่าเฉลี่ยต่อคน 232 ล้านบาท และ 292 ล้านบาท ส่วน “200 ล้านบาท” ที่พูดกันในข่าวคือตัวเลขกลม ๆ ที่ใช้ในภาษาเขียน

จุดที่คนเข้าใจกันคลาดเคลื่อนมากที่สุดคือ 739 บาท ตัวเลขนี้ถูกอ้างบ่อยว่าเป็นค่าใช้จ่ายเฉลี่ยของคนที่มางาน แต่ในรายงานมันคือ “ค่าใช้จ่ายอื่น ๆ” ได้แก่ ค่าจอดรถ ค่าขึ้นช้าง ค่าความบันเทิง และค่าลาลากกาชาด เท่านั้น ไม่ใช่ค่าเฉลี่ยรวมทั้งทริป

เพราะฉะนั้น การเอาคน 193,436 คูณ 739 แล้วบอกว่างานนี้มีเงินสะพัดแค่ 142 ล้านบาท ก็ไม่ถูก และการพูดว่า 200 ล้านบาทโดยไม่บอกว่ามาจากไหนก็ไม่ถูกเท่ากัน

นี่ไม่ใช่การบอกว่าตัวเลขนั้นผิด แต่เป็นคำถามที่ตรงไปตรงมาว่า ตัวเลขทางการคือตัวไหน และคำนวณมาอย่างไร เพราะตัวเลขนี้คือตัวเลขที่ใช้ตัดสินใจลงทุนในปีถัดไป ถ้ามันอธิบายไม่ได้ มันก็ใช้ตัดสินใจไม่ได้

รายได้ช้าง แบ่งได้สามทาง แต่ไม่ใช่ทุกเชือกจะได้ทั้งสามทาง

ถ้าไล่ดูว่างานช้างสร้างรายได้ให้ช้างและควาญอย่างไร จะเห็นสามทาง

หนึ่ง ค่าจ้างหรือเงินอุดหนุนจากหน่วยงาน งานระดับนี้มีหน่วยงานอย่างองค์การบริหารส่วนจังหวัดเป็นผู้สนับสนุนหลัก ค่าตอบแทนช้างที่ได้ออกร่วมงานอยู่ในหลักหมื่นต้น ๆ ต่อเชือก ซึ่งฟังดูไม่น้อย แต่ต้องแลกกับวันซ้อม วันเดินทาง และค่าดูแลช้างตลอดช่วงงาน

สอง งานที่รับในงานแฟร์ ปีนี้มีการจัดพื้นที่ให้ช้างเข้ามารับงานในงาน เรียกว่างานแสดงช้างมินิ แสดงเป็นรอบ ๆ มีการขายอาหารช้าง และการให้ทิปแก่ช้าง ตรงนี้เป็นรายได้ที่คล่องตัวที่สุด แต่ติดข้อจำกัดสำคัญคือพื้นที่ ไม่ใช่ทุกเชือกจะได้เข้าไปอยู่ในจุดนี้

สาม เงินเดือนจากองค์การสวนสัตว์ ผ่านโครงการคชอาณาจักร ซึ่งขึ้นทะเบียนช้างไว้ราว 200 เชือก แต่ก็เฉพาะช้างที่อยู่ในโครงการเท่านั้น

แปลว่าช้างจำนวนมากยังต้องพึ่งการออกงานนอกพื้นที่ตลอดปี และเมื่อปี 2560 เคยมีข่าวควาญช้างในสุรินทร์ออกมาร้องขอให้จังหวัดจ่ายค่าตอบแทนหลังจบงาน ซึ่งแสดงว่าเรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่

แล้ว 200 ล้านไปหยุดที่ไหน

ในรายงานเดียวกัน ค่าใช้จ่ายของคนที่มางานถูกแบ่งเป็นห้าหมวด คือค่าอาหารและเครื่องดื่ม 525,861 บาท ค่าซื้อสินค้าและของฝาก 462,903 บาท ค่าน้ำมันเชื้อเพลิงและพาหนะ 317,685 บาท ค่าที่พัก 236,085 บาท และค่าใช้จ่ายอื่น ๆ 129,933 บาท รวมทั้งสิ้น 1,672,467 บาท — ยอดนี้คือยอดรวมของผู้ตอบแบบสอบถามราว 1,279 ราย ไม่ใช่คนทั้งงาน

แผนภูมิวงกลมค่าใช้จ่ายงานมหัศจรรย์งานช้างสุรินทร์ 1,672,467 บาท
ภาพที่ 4 — แผนภูมิ 8 ในรายงานหน้า 37: ค่าใช้จ่ายที่มาร่วมงานมหัศจรรย์งานช้างสุรินทร์ แยกตามหมวด

สองหมวดแรกคืออาหารกับของฝาก รวมกันราว 59 เปอร์เซ็นต์ของค่าใช้จ่ายทั้งหมด และทั้งสองหมวดนี้คือส่วนที่ไหลไปถึงพ่อค้าแม่ค้าที่ได้แผงในงานโดยตรง

เงินส่วนนี้ไหลไปยังผู้ที่ได้พื้นที่ขายในงาน ไม่ว่าจะเป็นร้านที่ตามงานมาจากที่อื่นหรือร้านในจังหวัดที่ได้บูธ ซึ่งหมายความว่าผู้ได้ประโยชน์หลักคือคนที่อยู่ในพื้นที่งาน ไม่ใช่คนที่อยู่รอบนอกพื้นที่งาน

ตรงนี้คือจุดที่ร้านค้า ร้านอาหาร และร้านบริการในตัวเมือง โดยเฉพาะร้านอาหารประเภทสวนอาหาร หลุดออกจากภาพเกือบทั้งหมด

สิ่งที่ผู้ประกอบการในเมืองพูดตรงกันมานานคือ ร้านเหล่านี้แทบไม่เคยถูกดึงเข้าเป็นส่วนหนึ่งของการสื่อสารหรือเส้นทางท่องเที่ยวของงานเลย ไม่มีแผนที่ร้านค้าในเมืองที่แจกในงาน ไม่มีโปรโมชั่นที่ผูกกัน ไม่มีการออกแบบให้คนที่มาเที่ยวงานต้องขับรถออกไปกินข้าวในเมือง และผลที่หลายร้านบอกตรงกันคือ รายได้ช่วงงานลดลง ไม่ใช่เพิ่มขึ้น เพราะลูกค้าประจำหายไปกินในงานตอนกลางคืน

ส่วนธุรกิจที่พักเป็นกรณีที่ชัดที่สุดว่าได้จริง แต่ได้สั้น โรงแรมและที่พักเต็มในช่วงงาน แต่เพียงไม่กี่คืน แล้วกลับสู่ภาวะปกติทันที

และใครคือคนจ่าย 200 ล้านนั้น

ถ้าไล่ดูโครงสร้างจริง คนที่จ่ายเงินก้อนนี้ส่วนใหญ่คือคนในจังหวัดเอง ทั้งค่าเดินทาง ค่าอาหาร ค่าของฝาก และค่าบัตรชมการแสดงที่ราคา 250–350 บาท บวกกับคนที่มาจากต่างจังหวัดในสัดส่วนที่น้อยกว่ามาก

อีกส่วนหนึ่งคืองบประมาณราชการที่ลงไปจัดงาน ทั้งจากจังหวัด องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

ดังนั้น 200 ล้านบาทจึงไม่ใช่กำไรของจังหวัด แต่คือการเคลื่อนย้ายเงินจากกระเป๋าของคนที่มาเที่ยว ไปยังพื้นที่งาน ในช่วง 12 วัน ถ้าคนที่รับเงินเป็นคนสุรินทร์ด้วย เงินก็หมุนอยู่ในจังหวัด ถ้าเป็นผู้ค้าจากที่อื่น เงินก็ออกจากจังหวัดทันที

และนี่คือข้อมูลที่ยังไม่มีใครเปิดให้ดู

ห้าคำถามที่ควรได้คำตอบก่อนงานปีหน้า

1. ตัวเลขอย่างเป็นทางการของงานช้างคือเลขไหน ระหว่าง 200, 232 และ 292 ล้านบาท และคำนวณมาอย่างไร

2. ในยอดนั้น สัดส่วนเท่าไรจ่ายให้ผู้ประกอบการที่จดทะเบียนในจังหวัดสุรินทร์

3. ช้างที่ร่วมแสดงได้ค่าตอบแทนเชือกละเท่าไร มีทั้งหมดกี่เชือก และจ่ายครบแล้วหรือยัง

4. ร้านค้าและร้านอาหารในตัวเมืองถูกนับเป็นผู้ได้ประโยชน์หรือไม่ และมีมาตรการใดที่ดึงลูกค้าออกจากพื้นที่งานเข้าไปในเมือง

5. ใครเป็นเจ้าของตัวเลขนี้ และจะเปิดให้ประชาชนตรวจทุกปีหรือไม่

คำถามนี้ไม่ใช่การต่อต้านงานช้าง

งานช้างคือสิ่งที่ทำให้สุรินทร์เป็นสุรินทร์ ไม่มีใครอยากให้มันเล็กลง และการตั้งคำถามกับตัวเลขก็ไม่ได้แปลว่าอยากให้งานล้มเหลว

ตรงกันข้าม เมืองที่อยากโตด้วยเทศกาลต้องรู้ว่าเงินไปถึงใคร เพราะเทศกาลที่โตขึ้นทุกปีแต่คนในเมืองไม่รู้สึกว่าตัวเองได้ ส่วนแบ่ง ก็จะเหลือแค่ความสนุก 12 วัน

ศรีสะเกษเริ่มจากจุดที่เล็กกว่าเรามาก แต่เขาออกแบบเรื่องนี้ก่อนงานจะเริ่ม เขาประกาศเป้าตัวเลขไว้ล่วงหน้า และดึงคนนอกจังหวัดเข้ามาร่วมถือหุ้นความสำเร็จตั้งแต่ต้น

เราไม่ต้องลอกเขา แต่เราควรถามให้ตรงกว่าเดิมว่า 66 ปีของงานช้าง จะกลายเป็น 66 ปีของเศรษฐกิจเมืองได้อย่างไร

อ้างอิงข้อมูล: รายงานการติดตามและประเมินผลมหัศจรรย์งานช้างสุรินทร์ ครั้งที่ 63 ปี 2566 (สำนักงานสถิติจังหวัดสุรินทร์), ราคาบัตรงานแสดงช้าง 2569 (surinelephantshow.com), โครงการคชอาณาจักร องค์การสวนสัตว์, มติชน 19 พ.ย. 2560 (ควาญช้างร้องขอค่าตอบแทน)

หมายเหตุบรรณาธิการ: เนื้อหาส่วนรายได้ของผู้ประกอบการในตัวเมืองมาจากคำบอกเล่าของผู้ประกอบการในพื้นที่ ซึ่งยังไม่มีการเก็บข้อมูลเป็นระบบ ตัวเลข 292 ล้านบาทเป็นการประเมินของหน่วยงาน มิใช่รายได้ที่จังหวัดได้รับจริง

Share this content:

เกี่ยวกับผู้เขียน

การสั่งซื้อผ่านลิงก์สินค้าเป็นการช่วยสนับสนุนทีมงานสุรินทร์ร้อยแปด โดยไม่มีค่าใช้จ่ายเพิ่มเติมแก่ท่าน