ผมมาจากสุรินทร์ เมืองที่ถนนไม่กี่สายก็พาไปถึงตลาด ถึงวัด ถึงศาลหลักเมืองได้ครบในรอบเดียว
ดังนั้นพอรถเลี้ยวเข้าเขตเทศบาลเมืองตราด สิ่งแรกที่ผมคิดคือ “ที่นี่ทำไมถนนมันพันกันขนาดนี้”
บทความนี้เป็นบันทึกประสบการณ์และความเห็นของผู้เขียน ไม่ใช่รายงานข่าว
ถนนไม่ตรง มีซอยแยกซ้ายขวาทุกสิบเมตร ห้องแถวชิดกันจนแดดแทบไม่ตกถึงพื้น รถสวนกันต้องเบี่ยงเข้าข้างทาง
คนเดินต้องหลบมอเตอร์ไซค์ที่จอดค้ำร้านค้า มองแวบแรกมันคือความวุ่นวายแบบเมืองที่โตเองโดยไม่มีใครวางแผน
ผมเดินต่ออีกยี่สิบนาที แล้วความคิดนั้นก็เปลี่ยนไปทั้งหมด
คลองที่ไม่ได้อยู่ตรงกลาง แต่เป็นกระดูกสันหลัง
คนตราดพาผมเดินเลียบ “คลองบางพระ” คลองเล็ก ๆ ที่ไหลผ่านกลางเมืองแบบไม่มีป้ายโฆษณา ไม่มีทางเดินริมน้ำหรูหรา
แต่สองฝั่งคือห้องแถวไม้ที่คนยังอยู่จริง ตากผ้าไว้หน้าบ้าน เปิดประตูร้านตั้งแต่เช้า
เขาบอกผมว่า ย่านนี้ตั้งมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1 คนไทยกับคนจีนมาลงหลักปักฐานค้าขายตรงนี้ แล้วแตกออกเป็นสองตลาด
คือ “ตลาดใหญ่” กับ “ตลาดขวาง” บ้านเรือนถูกสร้างให้หันหลังให้คลอง หันหน้าเข้าหาถนนเล็กที่ตัดผ่านกลางย่าน
พอฟังตรงนี้ ผมถึงบางอ้อว่าทำไมถนนมันดูพันกัน — เพราะมันไม่ได้ถูกขีดด้วยไม้บรรทัดบนกระดาษเปล่า
แต่มันถูกขีดทับลงบนเส้นทางที่คนเดินจริง เส้นทางที่คนแบกของจากเรือขึ้นท่า แล้วเดินเข้าตลาด แล้วกลับออกไปอีกฝั่ง
เมืองแบบนี้ไม่ได้ “ไม่มีผัง” — มันมีผังที่เขียนด้วยเท้า และเขียนได้ดีกว่าที่ผมคิด
สถาปัตยกรรมที่เรียงเป็นชั้นเวลา
สิ่งที่ทำให้ผมยืนนิ่งอยู่นานคือ อาคารแต่ละหลังมันไม่ได้อายุเท่ากัน แต่มันต่อกันได้อย่างไม่สะดุด
เริ่มจากห้องแถวไม้สองชั้น หลังคาจั่วต่ำ ระเบียงไม้ที่ทาสีใหม่ทับสีเก่า ถัดไปไม่กี่คูหาเป็นตึกครึ่งไม้ครึ่งปูน
หน้าต่างบานเกล็ดสูงโปร่ง ถอยไปอีกช่วงเป็นอาคารไม้หลังใหญ่ยกพื้นใต้ถุนสูง หลังคาทรงปั้นหยา
หลังนั้นคือศาลากลางจังหวัดหลังเก่า สร้างขึ้นราวปี 2465 ตอนนี้เป็นพิพิธภัณฑสถานเมืองตราด
ผมเดินเข้าไปดูรูปเก่าในห้องนิทรรศการ เห็นภาพเมืองตอนที่ยังมีท่าเรือ มีเรือสินค้าจอดเทียบคลอง
แล้วก็เข้าใจว่าทำไมคนตราดถึงพูดถึงคลองด้วยน้ำเสียงอาลัย
ใกล้กันมีอาคารครึ่งตึกครึ่งไม้สีขาวหลังหนึ่ง เป็นที่ทำการของข้าหลวงฝรั่งเศสในยุคที่ตราดตกอยู่ใต้การยึดครอง
ช่วงปี 2447 ถึง 2449 คนตราดเรียกกันว่า “จวนเรซิดังกัมปอร์ต”

ภาพ: K.Phothiwijit / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ช่วงสองปีนั้นสั้นมาก แต่ทิ้งร่องรอยไว้ในเนื้องานก่อสร้าง และทิ้งบาดแผลไว้ในความจำของเมือง
จนถึงทุกวันนี้ตราดยังมี “วันตราดรำลึก” ทุกวันที่ 23 มีนาคม เพื่อระลึกถึงวันที่ฝรั่งเศสคืนเมืองให้สยาม

ภาพ: Le Petit Journal / Wikimedia Commons (สาธารณสมบัติ)
ผมยืนอยู่ตรงนั้นแล้วคิดถึงสุรินทร์ ปราสาทหินของเราก็เป็นชั้นเวลาอีกแบบหนึ่ง คือชั้นที่เก่ากว่ามาก แต่ถูกทิ้งร้างจนกลายเป็นซาก
ตราดต่างตรงที่ชั้นเวลาของเขา ยังมีคนอยู่ข้างใน และยังใช้ชีวิตอยู่ในนั้นทุกวัน
นี่คือสิ่งที่ผมอิจฉาที่สุดในทริปนี้
ศาลเจ้า วัด มัสยิด ที่ไม่ได้อยู่คนละซอย
จุดที่ผมประทับใจที่สุดไม่ใช่ตัวอาคาร แต่เป็นระยะห่างระหว่างอาคาร
ศาลเจ้าพ่อหลักเมืองตราดเป็นศาลหลักเมืองที่แปลกที่สุดเท่าที่ผมเคยเห็น ไม่ใช่ศาลาไทยยอดแหลม
แต่เป็นเก๋งจีนหลังคากระเบื้องโค้ง ลายปูนปั้นสีสดทั้งหลัง อยู่ติดถนนเทศบาลสายในของย่านเมืองเก่า
จากตรงนั้นเดินไปไม่ถึงสองร้อยเมตรก็ถึงวัดโยธานิมิตหรือที่คนเรียกว่า “วัดโบสถ์” ใกล้อีกฝั่งเป็นวัดกลางหรือวัดชัยมงคล
เลยไปทางตะวันออกอีกราวหนึ่งกิโลเมตรเป็นวัดไผ่ล้อม ส่วนอีกทางหนึ่ง ในตำบลวังกระแจะซึ่งติดกับย่านเก่า
มีมัสยิดจดทะเบียนอยู่หลายแห่ง ทั้งมัสยิดเอี๊ยะยาอุซซุนนะห์ที่บ้านเนินตาแมว มัสยิดเราฎอตุ้ลญีนาน และมัสยิดนุรุ้ลมุฮาญิรีน

แผนผังวาดจากข้อมูลแผนที่เปิด © OpenStreetMap contributors (ODbL) · วาดโดย SURIN108 · ตำแหน่งและระยะเป็นค่าประมาณ
ศาสนสถานที่ปกติแล้วบ้านผมอยู่กันคนละย่าน คนละเส้นทาง อยู่ที่นี่ในระยะเดินถึงกันหมด
และมันไม่ได้อยู่แบบ “แบ่งโซนอย่างสุภาพ” คือไม่ได้เอาถนนใหญ่กั้นไว้แล้วบอกว่านี่เขตเจ้านี่เขตวัด นี่เขตมัสยิด
— มันอยู่ปนกันในซอยเดียวกัน ใช้ทางเดียวกัน ใช้ตลาดเดียวกัน
ที่องค์การบริหารส่วนจังหวัดตราดเขียนไว้บนเว็บไซต์ตัวเองว่า “ชาวตราดมีวิถีชีวิตความเป็นอยู่เรียบง่าย มีหลายเชื้อชาติ
หลายศาสนาอยู่ร่วมกัน” ผมอ่านแล้วก็คิดว่า ประโยคแบบนี้ทุกจังหวัดก็เขียนได้ แต่ที่ตราดมันพิสูจน์ได้ด้วยการเดิน
ผมว่าความต่อเนื่องแบบนี้ไม่ได้เกิดจากนโยบายอะไรที่ไหน มันเกิดจากคนที่อยู่ตรงนั้นมาหลายชั่วอายุคน
แล้วตกลงกันโดยปริยายว่า ใครจะไหว้ใครก็เรื่องของใคร แต่ซอยนี้ใช้ร่วมกัน
เมืองเล็กที่เล่าเรื่องตัวเองเก่ง
อีกอย่างที่ทำให้ผมแปลกใจ คือเมืองขนาดนี้มีแผนที่ท่องเที่ยวย่านเมืองเก่าถึงสองภาษา ทำโดยเทศบาลเมืองตราดเอง
แจกให้คนเดินเองได้ ไม่ต้องรอไกด์
ผมลองเดินตามแผนที่ดู ก็พบว่าร้านที่เขาปักหมุดไว้ไม่ใช่ร้านสำหรับนักท่องเที่ยวล้วน ๆ — เป็นบะหมี่เกี๊ยวที่ขายมาห้าสิบปี
ข้าวมันไก่ที่คนแถวนั้นกินเป็นมื้อเช้า ข้าวต้มที่เปิดตอนเย็น ตลาดไร่รั้งที่ขายอาหารทะเลตั้งแต่หกโมงเช้า

ภาพ: Éclusette / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
นี่คือความต่างระหว่าง “เมืองที่ทำที่เที่ยว” กับ “เมืองที่เล่าให้คนฟังว่าตัวเองกินอะไรตอนเช้า”
ผมได้กินเส้นอ่อนน้ำพริกไข่ปูที่ตลาดไร่รั้ง แล้วก็ยอมรับว่าอาหารเช้าของเขาชนะใจผมไปเต็ม ๆ

ภาพ: cloud.shepherd / Wikimedia Commons (CC BY 2.0) — ผู้ถ่ายไม่ได้ระบุสถานที่อย่างละเอียด
เมืองเก่าที่คนไทยรัก
ก่อนกลับผมลองหาตัวเลขดูเล่น ๆ
ปี 2568 ตราดมีผู้มาเยือน 2,160,903 คน สร้างรายได้ 17,546.7 ล้านบาท และในจำนวนนั้นเป็นคนไทย 1,807,602 คน
คิดเป็น 83.6% ของคนที่มาเยือนทั้งหมด
ตัวเลขนี้ทำให้ผมคิดอยู่นาน เพราะปกติเวลาใครพูดถึงตราด เขาจะนึกถึงเกาะช้าง เกาะกูด เกาะหมากก่อนเสมอ
แต่คนไทยกว่าล้านแปดแสนคนเลือกที่จะมาที่นี่ และหลายคนก็แวะเข้าเมือง
เมืองเก่าของตราดจึงไม่ใช่ของประกอบฉากก่อนลงเรือ แต่เป็นจุดหมายที่คนตั้งใจมาเอง
สิ่งที่ผมเอากลับสุรินทร์
บ้านเราก็มีเมืองเก่า มีเรือนไม้เก่า มีศาลหลักเมือง มีชุมชนที่คนอยู่มานานหลายรุ่น
แต่เรามักมองว่ามันเป็นแค่ “ของเก่าที่เหลืออยู่” ไม่ใช่ “ของที่ยังใช้อยู่”
ตราดสอนผมว่าเมืองหนึ่งจะน่าอยู่และน่ามาแค่ไหน ไม่ได้ขึ้นกับว่ามีของสวยกี่ชิ้น
แต่ขึ้นกับว่าของแต่ละวัยในเมืองยังคุยกันได้หรือเปล่า
ถนนที่พันกันของตราดอาจดูวุ่นวายสำหรับคนนอกอย่างผม แต่มันคือหลักฐานว่าเมืองนี้ไม่เคยลบตัวเองทิ้งเพื่อเริ่มใหม่
และไม่เคยคิดว่าของเก่าต้องหลบทางให้ของใหม่
เมืองที่กล้าเก็บทุกชั้นเวลาไว้ด้วยกัน แล้วทำให้มันยังใช้ชีวิตได้จริง ๆ — ผมคิดว่าแบบนี้แหละที่เรียกว่าเมืองมีวัฒนธรรม
และผมก็กลับบ้านด้วยความรู้สึกว่า ครึ่งวันที่ผมได้เดินอยู่ในตราด มันคุ้มกว่าหลายวันในเมืองที่สวยแต่จำอะไรไม่ได้เลย
ที่มา: สถิติผู้เยี่ยมเยือนและรายได้ปี 2568 จาก ททท. สำนักงานตราด · ประวัติย่านคลองบางพระจากสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดตราด ·
ข้อมูลตำแหน่งสถานที่จาก OpenStreetMap · ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons ตามสัญญาอนุญาตที่ระบุในคำบรรยายภาพ
🛒 สินค้าแนะนำสำหรับผู้อ่าน
Sponsored
Share this content:
เกี่ยวกับผู้เขียน
การสั่งซื้อผ่านลิงก์สินค้าเป็นการช่วยสนับสนุนทีมงานสุรินทร์ร้อยแปด โดยไม่มีค่าใช้จ่ายเพิ่มเติมแก่ท่าน


